Kim Bekkers - Hongertocht

Kind-zijn in oorlog

‘Ik trap zo hard als ik kan en ga met een noodvaart op de brug af. (…)De Duitse soldaat buldert een waarschuwing. Ik negeer hem. (…) Het geluid van een geweer dat wordt geladen echoot over de brug.’ (p. 84)

Het is 1944 en Nederland wordt bezet door het Duitse leger. In dit vierde oorlogsjaar hebben de bewoners van Rotterdam het heel zwaar. Aan alles is een gebrek. Brandstof, medicijnen, voedsel ... De mannen zijn verdwenen. Ondergedoken, in het leger of te werk gesteld. Hun familieleden proberen te overleven. Het is half december en het is ijzig koud.

Tonnie (14) besluit dat het zo niet langer kan. Zij is de enige uit het gezin die op hongertocht kan gaan. Een gevaarlijke fietstocht naar het platteland om eten te vinden voor haar familie. Helemaal alleen gaat ze op weg in een ijskoude wereld waarin ze niemand kan vertrouwen. Op haar fiets zonder banden.

Aanvankelijk wordt ze vergezeld door haar oudere nicht Didi, maar die haakt af zodra blijkt dat de tocht heel gevaarlijk is.

We volgen Tonnie gedurende haar eenzame reis over het platteland waar ze mensen ontmoet die haar lang niet allemaal vriendelijk gezind zijn. Maar er zijn er ook die haar helpen aan eten en een slaapplaats. Onbedoeld helpt ze mannen van het verzet die schuilen in een boerderij waar Tonnie de nacht doorbrengt in een stal tussen de koeien en kippen.

De tocht om eten te vinden voor haar familie valt Tonnie zwaar. Ze heeft zich voorgenomen voor Kerst weer thuis te zijn. Hongerig, bang en uitgeput ploetert ze voort, gedreven door de gedachten aan de mensen die haar dierbaar zijn.

Hongertocht is gebaseerd op de herinneringen van de grootmoeder van de schrijfster van het verhaal, Kim Bekkers. Haar oma maakte destijds als kind alle bombardementen van dichtbij mee en leed tijdens de zogeheten hongerwinter van ‘44/’45 intense honger. Dat dreef haar zoals zovele Nederlanders tot het eten van tulpenbollen, het bedelen om aardappelschillen en het maken van meerdere hongertochten. De gaten vulde ze naar eer en geweten in, rekening houdende met het karakter van haar oma Tonnie en de tijd waarin zij opgroeide.

 

En zo werd Hongertocht een prachtig document dat op een indringende manier de mentale veerkracht toont van een jong meisje in oorlogstijd. Geen heroïsch avontuur, maar een bittere strijd om te overleven. De schrijfster laat zien hoe jonge mensen in een oorlogssituatie buitengewone moed kunnen tonen, maar wel ten koste van hun kindertijd. Een verantwoordelijkheid vele malen te groot voor een veertienjarige.

 

Hongertocht is het debuut van Kim Bekkers (1990) en zet lezers aan het denken, maakt het leed van gewone mensen in oorlogstijd tastbaar. Het is wrang dat de historische gebeurtenissen met alle gewapende conflicten vandaag de dag weer uiterst actueel zijn. Het doet je beseffen dat onze vrijheid niet vanzelfsprekend is.

 

Een hartverscheurend, realistisch verhaal dat indruk maakt en de lezer (twaalf jaar en ouder) niet onberoerd laat.

Bekkers, K. (2026). Hongertocht. Amsterdam: Uitgeverij Leopold. Isbn 978 90 258 8955 5 € 16,99, 103 blz.

Aline Sax - Wat ons nog rest

Aline Sax (Antwerpen, 1984) schreef drie jaar geleden Wat ons nog rest, een moreel gelaagde jeugdroman over de Tweede Wereldoorlog.

De schrijfster won met het boek in 2025 de Boon literatuurprijs, een belangrijke Vlaamse prijs voor de beste Nederlandstalige boeken. Ik citeer uit het juryrapport:

‘Aline Sax geeft een indringende impressie van Berlijn in de schemering van de Tweede Wereldoorlog, bekeken vanuit het perspectief van de verliezers: dat hebben we in de jeugdliteratuur nog niet vaak gezien. En geschreven in free verse bovendien: ook dat is vrij uniek in de Nederlandstalige jeugdliteratuur. Een roman waarin wreedheid niet uit de weg wordt gegaan, maar waarin veerkracht en een authentieke stem de boventoon voeren.’

Sax situeerde haar verhaal in Berlijn, april 1945. Alle hoop lijkt verloren. De Russen staan op het punt om de Duitse hoofdstad binnen te vallen. In de ruïnes van de stad probeert Henrike, een zeventienjarig meisje, te overleven, samen met haar moeder, haar jongere broer en de buren die zich met hen in de kelder verschanst hebben. De gevechten komen elke dag dichterbij. Tot het front over hun wijk rolt. De straten kleuren rood en de Russen worden heer en meester. Ze pakken de bezittingen van de burgers af en vergrijpen  zich aan de vrouwen. Ook Henrike wordt slachtoffer van een groepsverkrachting.

Sax’ poëtisch taalgebruik heeft een grote zeggingskracht waarbij de schrijfster de kunst van het weglaten verstaat. Het zijn vooral de dingen die niet gezegd worden, die komen keihard binnen.

De hoofdpersoon vertelt over alle ellende, maar maakt de lezer boven alles bewust van haar eigen ongerustheid, haar radeloosheid en de tergende onzekerheid over alles wat nog komen gaat. Vluchten is zinloos.

Ik heb niet gedroomd

En dat is een zeldzaam geluk.

Droomloos slapen,

Zonder schreeuwend

De anderen te wekken.

Uit de gedroomde nachtmerrie,

De echte in. (p. 22)

De uitgever besloot tot een heruitgave van deze tragische geschiedenis, een luxe editie met kleur op snee, soft touch afwerking, spotvernis, een leeslintje, een katern met foto’s en een interview met de auteur. Voor wie het boek nog niet kent, is deze vernieuwde uitgave een uitgelezen kans om alsnog kennis te maken met deze beklemmende ode aan de kracht en de moed van vrouwen gedurende de allesverwoestende laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog.

Aline Sax studeerde geschiedenis en heeft een fascinatie voor het verleden. Ze hoopt dat Wat ons nog rest een oproep mag zijn om te blijven ijveren voor een wereld waarin geen plaats meer is voor oorlog.

Wat mij betreft een absolute aanrader voor geoefende lezers vanaf leerjaar drie.

Sax, A. (2026) Wat ons nog rest. Antwerpen: Salto/Standaard Uitgeverij nv. Luxe editie Isbn 978 90 022 8722 0 € 19,99. Gewone editie 978 90 022 786 17€ 16,99, 264 blz.

Buddy Tegenbosch - Enkele reis - Termeh; Enkele reis - Mo

Onder de imprint ‘Best of YA’ timmert Unieboek/Het Spectrum bv aan de weg met de populaire XS-verhalen: ‘kleine boeken met een groots verhaal’. De verhalen vinden gretig aftrek onder dikwijls minder ervaren lezers die zijn te verleiden met een compact boek over een herkenbaar onderwerp. Speciale aandacht is er voor de vormgeving: de eerste indruk immers moet goed zijn.

De schrijvers zijn veelal niet de minste met klinkende namen als Daniëlle Bakhuis, Mirjam Mous, Mijke Pelgrim en Buddy Tegenbosch.

 

Op de vlucht

Tegenbosch (1975), bekend van zijn toegankelijke, energieke en vaak ontroerende jeugdromans werkte voordat hij zich op het schrijven toelegde als verkeersvlieger. Met Match (Van Goor, 2019) en Jimi Fender Johnson (Unieboek, 2023) won hij de Prijs van de Jonge Jury. Op de lijst van XS-verhalen komen we Tegenbosch driemaal tegen. In 2021 verscheen Mijn nacht met Vedder en recent (2025) rolden Enkele reis - Termeh en Enkele reis - Mo (15+) van de persen. Het zijn fictieve verhalen, maar wel gebaseerd op de waargebeurde levensverhalen van twee kinderen op de vlucht.

Termeh groeit op in het strenge en onvrije Iran. Na de dood van haar vader krijgt haar oom de voogdij en dwingt hij een huwelijk met haar moeder af. Als Termeh en haar zusje dreigen te worden uitgehuwelijkt, besluit het gezin te vluchten.

Mo leeft in Syrië. Wanneer de oorlog steeds dichterbij komt, vlucht hij samen met zijn moeder, zus en broertje het land uit.

Beide verhalen geven de lezer inzicht in het leven van vluchtelingen, jonge mensen wanhopig op zoek naar een stukje geborgenheid en een toekomst. Na een lange reis vol tegenslagen belanden Termeh en Mo in Nederland.

De verhalen worden verteld vanuit het perspectief van de hoofdpersonen en dat komt binnen! Je voelt als lezer de angst, de verwarring, maar ook de hoop. En zo worden abstracte thema’s als oorlog, onderdrukking en migratie teruggebracht tot concrete proporties. Tegenbosch geeft met zijn verhalen de vluchtelingen een gezicht, creëert begrip en dwingt de lezer na te denken over morele kwesties als immigratie en grenzen.

Tegenbosch, B. (2025). Enkele reis - Termeh. Amsterdam: Van Goor. Isbn 978 90 004 0130 7 € 10,99, 96 blz.

Tegenbosch, B. (2025). Enkele reis - Mo. Amsterdam: Van Goor. Isbn 978 90 004 0127 7 € 10,99, 96 blz.

Wilma Geldof - Het meisje dat er niet mocht zijn

We zijn meer dan ons verleden

Nieuw werk van Wilma Geldof (Alphen aan de Rijn, 1962). Ze schreef Het meisje dat er niet mocht zijn. Wilma won de Thea Beckmanprijs in 2015 met Elke dag een druppel gif, een jeugdroman over een jongen uit een NSB-gezin. Op mijn blog staat de bespreking van nog een derde oorlogsverhaal van Wilma Geldof, Het meisje met de vlechtjes (2018), gebaseerd op het waargebeurde verzetsverhaal van Nederlands jongste verzetsmeisje Freddie Oversteegen.

In Het meisje dat er niet mocht zijn neemt de schrijfster de lezer mee naar 1961, het jaar dat het Eichmann-proces loopt. De zestienjarige Ditte de Leeuw moet een schoolopdracht maken over de Tweede Wereldoorlog. Ze wordt gekoppeld aan een nieuw meisje in de klas, de Joodse Rivka, die in de oorlog vele familieleden verloor. Ditte weet vrijwel niets over het oorlogsverleden van haar moeder, Nora. Ze weet zelfs niet wie haar biologische vader is. Omdat haar moeder weigert iets te vertellen, gaat Ditte zelf op onderzoek uit. Het blijkt dat haar vader een Duitse soldaat was, die vanaf november 1944 werkzaam was in het beruchte concentratiekamp in Sachsenhausen. Deze ontdekking heeft grote gevolgen en brengt Ditte in gewetensnood. Kan zij nog wel bevriend blijven met Rivka? En wat betekent deze ontdekking voor haarzelf als dochter van een nazi? Is het terecht dat klasgenoten haar uitschelden voor moffenkind, zoals destijds ook haar moeder als moffenhoer werd kaalgeschoren in het openbaar?

Ik leef, maar anderhalf miljoen Joodse kinderen zijn vermoord. (…) Ben ik een slecht mens als ik om mezelf huil? Is het oneerlijk als ik om mezelf grien en niet om die anderhalf miljoen kinderen? Ben ik sowieso slecht omdat ik een moffenkind ben? (p.228)

Ditte spoort haar vader op en zoekt contact met hem. Wanneer Ditte tijdens de diploma-uitreiking op haar middelbare school de microfoon in handen krijgt, richt ze zich eerst aarzelend en dan zelfverzekerd tot alle aanwezigen.

We zijn allemaal meer dan ons verleden. (…) Wie mij aankijkt op de keuzes of daden van mijn ouders is zelf geen haar beter. (…) Ik bén geen schande. (p. 379)

Het meisje dat er niet mocht zijn is een knap geconstrueerde YA-roman waarin Geldof geregeld wisselt van perspectief. Er zijn de fragmenten waarin het vertelperspectief ligt bij de ik-figuur Ditte. Daarnaast zijn er de tijdsprongen naar de oorlogsjaren 1943 – 1945 waar gekozen is voor het personale perspectief met Nora in de hoofdrol.

Een uitermate boeiend boek, geschreven in die kenmerkende krachtige stijl van Geldof over familie, liefde en uitsluiting en de moed die nodig is om het verleden onder ogen te zien.

Weer zo'n fascinerende Young-Adult van Luitingh-Sijthoff, de uitgever in Amsterdam, die zich al enige tijd onderscheidt in de uitgave van boeiende kwaliteitsverhalen.

Geldof, W. (2025). Het meisje dat er niet mocht zijn. Luitingh-Sijthoff. Isbn 978 90 210 5353 0 € 19,99, 398 blz.

Astrid Sy - Noem geen namen

Gered uit handen van de nazi's

In 2023 viel historicus en presentator Astrid Sy (Leiden, 1987) in de prijzen met Noem geen namen, een aangrijpende roman over drie jonge vrouwen die in de Tweede Wereldoorlog Joodse kinderen redden uit handen van de nazi’s. Ze ontving de Thea Beckman-prijs en De Kleine Cervantes.

De inspiratie vond Astrid toen ze las over de moedige jonge vrouwen en mannen die in de oorlog betrokken waren bij het smokkelen van opgepakte Joodse kinderen in de Crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam.

Rosie is kinderverzorgster en woont bij haar ouders in Amsterdam-Oost, een levendige Joodse buurt. Kaat studeert rechten en is lid van het Amsterdamse studentencorps. Wanneer de oorlog uitbreekt, moet Rosie een moeilijke keuze maken: blijft ze bij haar ouders of gaat ze de kinderen van opgepakte Joden helpen? Kaat komt in aanraking met een studentengroep die zich het Utrechts Kindercomité noemt. Daar leert ze Josephine kennen. Rosie, Kaat en Josephine raken betrokken bij het smokkelen van Joodse kinderen. Wat volgt is een lange, gevaarlijke weg die begint bij een crèche aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam.

Een hartverscheurend, tragisch verhaal voor jongeren van vijftien jaar en ouder.

Sy, A. (2021). Noem geen namen. Amsterdam: Luitingh-Sijthoff. Isbn 978 90 245 9262 3 € 20,99, 448 blz.

Marte Jongbloed - 1300 bommen in 13 minuten

Minder ervaren lezers kunnen goed uit de voeten met 1300 bommen in 13 minuten van Marte Jongbloed (Amsterdam, 1970). Door het dramatische onderwerp en de directe manier van vertellen worden brugklassers beslist geraakt. 

Het verhaal vertelt over het Rotterdamse bombardement dat in 2025 vijfentachtig jaar geleden plaatsvond.

Joop (13) woont in Rotterdam. Hij heeft van zijn moeder het horloge van zijn overleden vader gekregen. Hoewel de Duitsers de stad een paar dagen eerder binnenvielen, voelt het nog niet echt als oorlog. Alles verandert wanneer op 14 mei het luchtalarm afgaat.

Joop wordt op pad gestuurd om zijn broer Anton te waarschuwen, maar dan vallen de bommen. Op zijn horloge ziet Joop dat de stad in dertien minuten is veranderd in een vuurzee. Hij overleeft het bombardement, maar zijn huis is weg.

Als je iets kwijt bent, bijvoorbeeld een sleutel, dan ga je zoeken op de plek waar je die voor het laatst hebt gezien. Maar de plek waar ik mijn familie voor het laatst heb gezien, bestaat niet meer. (p. 23)

Joop gaat op zoek naar zijn familie. Daarbij krijgt hij gezelschap van Marie. Samen zoeken ze hun weg door de puinhopen en alle brandhaarden. Onderweg ontmoeten de kinderen talloze ontheemden, gewonden, mensen die doelloos dwalen, soms in het bezit van enkele bezittingen die gespaard bleven.

 

Marte Jongbloed is docente taal- en jeugdliteratuur op een hogeschool. Haar belangstelling voor geschiedenis neemt ze mee in haar werk als schrijfster, zoals In Gevaarlijk water (Luitingh-Sijthoff, 2023) over de watersnoodramp van 1953 en Gevangen in de stad (Luitingh-Sijthoff, 2024) dat zich afspeelt in de late middeleeuwen.

Jongbloed, M. (2025). 1300 bommen in 13 minuten. Amsterdam: Luitingh-Sijthoff. Isbn 978 90 210 5352 3 € 15,99, 128 blz.

Ron en Jette Schröder - Stel dat het morgen vrede wordt

Ron Schröder en zijn dochter Jette schreven een serie versjes die aansluiten bij 80 jaar vrijheid. Ze werden gebundeld in Stel dat het morgen vrede wordt, wonderschoon geïllustreerd door Marie-José Bremer. De gedichten zijn bedoeld voor jongere lezers, maar zijn ook geschikt voor leerlingen in de brugklas.

In het eerste gedeelte (‘herdenken’) ligt de nadruk op reflectie en verwerking. Zo is er aandacht voor de Jodenhaat ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In het gedicht Nooit meer blij geven de schrijvers op ontroerende wijze uiting aan de traumatische gevolgen die de oorlog kan hebben voor overlevenden.

Hij heeft de oorlog meegekregen

en al is ons land nu vrij

’t beheerst nog altijd zijn gedachten

nooit gelukkig, nooit meer blij

In het tweede deel gaan de versjes over vieren, bieden vader en dochter Schröder een hoopvolle blik op de toekomst. Zoals in het gedicht Stel dat het morgen vrede wordt, waaraan het boek zijn titel ontleend.

 

Stel dat het morgen vrede wordt

er geen granaat meer knalt

geen kogels worden afgevuurd

en er geen bom meer valt

als vijandschap wordt ingeruild

voor vriendschap om je heen

en haat weer langzaam liefde wordt

de wereld wordt weer één

 

Ron Schröder is een begrip in kinderboekenland. Samen met zijn vrouw Marianne Busser die begin dit jaar overleed, bouwde hij aan een omvangrijk oeuvre, voornamelijk bedoeld voor jonge kinderen. Dochter Jette is eveneens auteur. Zij richt zich op dezelfde leeftijdsgroep.

Schröder, R. en Jette (2025). Stel dat het morgen vrede wordt. Illustraties van Marie José Bremer. Amsterdam: Uitgeverij Moon. Isbn 978 90 488 7643 3 € 17,99, 64 blz.

Aimée de Jongh - Heer van de vliegen

Ik besteedde eerder aandacht aan het werk van Aimée de Jongh (Waalwijk, 1988). Deze getalenteerde animator, stripauteur en illustratrice maakte in 2014 furore met haar eerste beeldverhaal, De terugkeer van de wespendief. Daarna volgde onder meer het autobiografische Taxi!. De graphic novel Bloesems in de Herfst (Ballon Media N.N., 2020) die ze maakte met de Belgische scenarist Zidrou zorgde voor internationale erkenning en vervolgens ging het hard met haar carrière. In 2021 verscheen Dagen van zand (Scratch Books, 2021), een schitterende beeldroman die zich afspeelt tijdens de zogenaamde Dust Bowl in de jaren dertig (1937) van de vorige eeuw. Het verhaal is gebaseerd op ware gebeurtenissen in Amerika waar zich door extreme droogte en decennialange intensieve landbouw een enorme klimaatramp voltrok. Aimée verrichtte vooraf de nodige research. Ze reisde af naar Oklahoma, destijds het episch centrum van de zandstormen en het landschap dat ze aantrof, verschilde weinig van de beelden die ze kende van oude zwart-witfoto’s uit die tijd.

Dagen van zand werd een regelrechte bestseller in Nederland en Frankrijk en won meerdere prestigieuze prijzen in Amerika en Japan.

Het Eisner-genomineerde Zestig lentes volgde in 2022. Aimée was hiervoor de samenwerking aangegaan met scenarist Ingrid Chabbert. In datzelfde jaar won ze de Stripschapsprijs, de belangrijkste oeuvreprijs op haar werkterrein in ons land.

Een klassieker

In september verscheen het nieuwste boek van Aimée: Heer van de vliegen. Het is haar bewerking van Lord of the Flies van de Engelse Nobelprijswinnaar William Golding (Cornwall, 1911 – 1993) uit 1954. Het boek geldt als een absolute klassieker. Het is de geschiedenis over jongens die met hun vliegtuig neerstorten op een idyllisch onbewoond tropisch eiland. De kinderen overleven de ramp, maar er zijn geen volwassenen en dus moeten ze zichzelf zien te redden in de hoop snel gevonden te worden. Twee jongens schuiven zichzelf naar voren als leider. Het zijn Ralph en de aanvoerder van het jongenskoor, Jack. Ralph wordt na een stemming gekozen, maar het is duidelijk dat Jack zich daar niet bij neerlegt. De samenwerking rammelt aan alle kanten, omdat de jongens verschillen in de prioriteiten die ze stellen. Ralph wil een groot vuur brandende houden in de hoop zo ontdekt te worden, terwijl Jack de focus legt op de nogal bloederige jacht op wilde zwijnen. Er ontstaan twee kampen en het broeit in de onderlinge relaties. De sfeer neemt grimmige vormen aan en Jack en zijn aanhang tonen zich steeds gewelddadiger. Ralph ziet zijn aanhang zienderogen slinken. De geschiedenis bereikt een dramatisch dieptepunt wanneer eerst Simon en vervolgens Piggy, twee jongens uit het kamp van Ralph, worden gedood. Ook Ralph moet vrezen voor zijn leven … .

Lord of the Flies is wereldwijd miljoenen keren verkocht, werd vertaald in vierenveertig talen en is verfilmd. De roman was destijds het debuut van William Golding die zijn inspiratie vond in de gruwelijkheden die hij meemaakte gedurende de Tweede Wereldoorlog. Golding was onder meer betrokken bij de invasie van Normandië op D-Day.  De titel is een verwijzing naar de duivel Beëlzebub. Golding toont ons zijn sombere visie op de mensheid. Hij laat zien hoe een groep geciviliseerde jongens op een dierlijke manier verwildert. Alle ethisch besef verdwijnt als sneeuw voor de zon. De grens tussen goed en kwaad bestaat niet meer zodra het individualisme het wint van het algemeen belang. De kinderen blijken onder druk van de groep in staat tot het plegen van gruwelijke misdaden.

Nog altijd actueel

Dit spannende verhaal is nu zeventig jaar oud, maar nog altijd actueel. Wat zijn we? Zijn we mensen of dieren? Het wereldnieuws anno 2024 laat pijnlijk zien hoe mensen doorslaan zodra zij zich anoniem voelen.

Aimée raakte op de middelbare school gegrepen door het verhaal en geleidelijk rijpte bij haar het idee het boek te ‘verstrippen’.  Auteursrechtelijke restricties maakten dat onmogelijk, maar twee jaar geleden gaven de nazaten en Faber, de Engelse uitgever van het werk van Golding, groen licht.

Een absolute aanrader

De wijze waarop Aimée Heer van de vliegen heeft gevisualiseerd is fenomenaal en laat zich nauwelijks in woorden vangen. Al bij het zien van de eerste beelden ben je verkocht en laat de geschiedenis je 352 pagina’s lang niet meer los, ook niet nadat je het boek allang uit hebt.

Aimée volgt vrij nauwkeurig het oorspronkelijke verhaal van Golding waarbij ze zich een meester toont in het overbrengen van gevoel. De verhaalfiguren komen in  haar trefzekere illustraties los van het papier, gaan echt leven. Aimée was gewend digitaal te werken, maar voor dit boek tekende ze met inkt op papier. De inkleuring geschiedde wel met behulp van de computer.

Voor wie het boek eerder las, geldt deze graphic novel als een geslaagde hernieuwde kennismaking. Het is in deze vorm ook een absolute aanrader voor leerlingen van veertien jaar en ouder die gewoonlijk minder makkelijk zijn te verleiden tot het lezen van een boek. Een nabespreking in de klas ligt voor de hand.

Deze uitgave wordt in vertaling in meer dan 25 landen uitgebracht. In ons land rolde het boek medio september van de persen en de eerste druk was binnen enkele dagen volledig uitverkocht. Op het moment van schrijven is een aanzienlijk deel van de geplande herdruk ook weer gereserveerd.

Van 5 oktober 2024 tot 2 februari is er in Kunsthal Rotterdam een overzichtstentoonstelling over het werk van Aimée. De tentoonstelling StoryLines presenteert een selectie van haar schetsboeken, originele kunst en animaties. Er is ruime aandacht voor haar journalistieke werk en haar bewerking van Lord of the Flies, waarbij de originele tekeningen worden tentoongesteld.

Heer van de vliegen. Oorspronkelijke uitgave Lord of the Flies. Tekst: William Golding, 1954. Bewerking, vertaling en illustraties: Aimée de Jongh, 2024. Amsterdam: Wiebe Mokken, Scratch Books. Isbn 978 94 931 6689 9 € 29,95, 360 blz.

Al wat ons nog rest is liefde

Dit artikel verscheen eerder in Levende Talen Magazine, nummer 3 jaargang 2024

Jeugdboeken over de verwoestende kracht van oorlog

Een wereld zonder oorlog, stel je toch eens voor! Het lijkt een utopie. De vrede is anno 2024 verder weg dan ooit. 2023 was een jaar waarin het aantal conflicten wereldwijd toenam met ruim een kwart. Oorlogen in onder meer Gaza, Soedan, Oekraïne en de enorme ontheemding in de Sahel. De conflicten stapelen zich op. De gevolgen zijn rampzalig en ze zijn zo groot dat ze ook in de toekomst door meerdere generaties zullen worden gevoeld.

Oorlog is een belangrijk onderwerp in de jeugdliteratuur, door auteurs dikwijls behoorlijk realistisch beschreven.

Hierna zet ik een drietal boeken op een rij die de lezer kennis laten maken met oorlogsgeweld, bezien vanuit het perspectief van de nog jeugdige hoofdpersonen. Geen heroïsche verhalen, maar persoonlijke, ontroerende getuigenissen van onschuldige mensen. Kwetsbaar en voor altijd beschadigd. Verhalen die onder je huid kruipen en je doen beseffen dat onze vrijheid een groot goed is.

Ik koos voor twee recente uitgaven van Vlaamse bodem. En een wat oudere young adult uit 2011 van de Amerikaanse Ruta Sepetys, dochter van een Litouwse vluchteling. Haar verhaal Schaduwliefde is nog altijd goed verkrijgbaar en mag mijns inziens niet ontbreken in de boekenkast,

Alle verhalen benemen je niet zelden de adem en maken je deelgenoot van de wonderlijke (veer)kracht van de menselijke geest. Om de woorden van Aline Sax aan te halen in het slot van Wat ons nog rest: ‘Al wat ons nog rest is liefde.’

Alles komt goed, altijd

De hemel was grijs die dag. Maar toen de avond viel, kleurde de horizon oranje. Clara veerde op met grote ogen en wees. 'Zo mooi!'

‘'Hoe kan dat?' vroeg ik. Ik ging op mijn knieën op mijn stoel zitten, achterstevoren, en stak mijn hoofd onder de gordijnen door. 'Er is niet eens zon.'

Er kwam geen antwoord. Ik keek achterom. Oscar stond stil met zijn handen in zijn broekzakken. Een dun sliertje sigaret plakte tegen zijn onderlip. Hij zweeg. Mijn moeder hield haar hand voor haar mond. Mijn vader fronste diep en trok Clara op schoot.

'Het is geen zon,' zei Rosa. 'Het is de oorlog.' (p. 35)

Alles komt goed, altijd is de geschiedenis van Alice, een elfjarig meisje dat opgroeit tijdens de Eerste Wereldoorlog in het zwaar getroffen Ieper. De schrijfster Kathleen Vereecken (Gent, 1962) legt niet zozeer de nadruk op de beschrijving van al het wapengekletter, maar laat in dat prachtige bloemrijke Vlaamse taalgebruik zien welke de dramatische gevolgen zijn van de oorlog voor de gewone mens en hoe de jonge hoofdpersoon haar familie uiteen ziet vallen. Aan het eind, als de oorlog voorbij is, toont Alice de nodige wilskracht wanneer ze bedenkt:

En toch leven we nog steeds. We lachen en praten, en soms worden we stil. We zijn dezelfde gebleven en ook weer niet.

Ik ben niet ongelukkig. En soms ben ik blij, zonder meer blij.

Misschien betekent het dat toch alles goed gekomen is. Bijna ongeveer.

Dat is veel. (p. 170)

Wat een mooi boek, dit beklijvende verhaal over een meisje in de Eerste Wereldoorlog! Schitterend geïllustreerd ook door Charlotte Peys. Winnaar van de Woutertje Pieterse Prijs 2019, prijs voor het beste oorspronkelijk Nederlandstalige kinder- of jeugdboek. Uit het juryrapport: ‘Geluk lijkt vanzelfsprekend. Het is pas als je het verliest, dat je je bewust wordt van wat je mist. Die harde les leert Alice in Alles komt goed, altijd.’ Zeer geschikt voor lezers in de eerste klas.

Wat ons nog rest

Uit heel wat ramen

hangen witte lakens

te rafelen aan gebroken glas.

 

Twee oude vrouwen

hebben op straat

een vuur gemaakt

van Hitlerportretten

en nazivlaggen.

De woede van de Russen

hoeft niet aangewakkerd.

Ik klauter de andere richting uit.

Over het puin van

andermans leven. (p. 73)

Berlijn, april 1945. Alle hoop lijkt verloren. De Russen staan op het punt om de Duitse hoofdstad binnen te vallen. In de ruïnes van de stad probeert een zeventienjarig meisje te overleven, samen met haar moeder, haar jongere broer en de buren die zich met hen in de kelder verschanst hebben. De gevechten komen elke dag dichterbij. Tot het front over hun wijk rolt. De straten kleuren rood en de Russen worden heer en meester.

Wat ons nog rest is een zogeheten verse novel. Aline Sax koos voor de vorm van een vrij vers en dat pakt heel goed uit. Sax’ poëtisch taalgebruik heeft een grote zeggingskracht waarbij de schrijfster de kunst van het weglaten verstaat. Het zijn vooral de dingen die niet gezegd worden, die komen keihard binnen.

De hoofdpersoon vertelt over alle ellende, maar maakt de lezer boven alles bewust van haar eigen ongerustheid, haar radeloosheid en de tergende onzekerheid over alles wat nog komen gaat. Vluchten is zinloos.

Ik heb niet gedroomd

En dat is een zeldzaam geluk.

Droomloos slapen,

Zonder schreeuwend

De anderen te wekken.

Uit de gedroomde nachtmerrie,

De echte in. (p. 22)

Aline Sax (Antwerpen, 1984) schreef een beklemmende ode aan de kracht en de moed van vrouwen gedurende de allesverwoestende laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog. Een aanrader voor geoefende lezers van vijftien jaar en ouder.

Schaduwliefde

Het is 1941 en de vijftienjarige Lina Vilkas is toegelaten tot de kunstacademie. Ze maakt zich op voor haar eerste afspraakjes met jongens en alles wat de zomer nog meer te bieden heeft. Maar die ene nacht komt de geheime Sovjetpolitie haar huis binnenvallen. Ze sturen haar vader naar de gevangenis en deporteren Lina samen met haar broertje Jonas en haar moeder Elena naar Siberië. Het had maar weinig gescheeld of Jonas was van zijn familie gescheiden. Lina’s moeder wist het te voorkomen.

Moeder bleef Russisch praten en trol een zakhorloge uit haar jas. Ik kende dat horloge. Dat was van haar vader geweest en zijn naam stond aan de achterkant in het zachte goud gegraveerd. De officier graaide het horloge weg, liet Jonas los en begon te schreeuwen tegen de mensen die naast ons stonden.

Heb jij je weleens afgevraagd hoeveel een mensenleven waard is? Die ochtend was mijn broertje niet meer waard dan een zakhorloge. (p. 36 – 37)

 De onbevreesde Lina vecht in het kamp voor haar leven en neemt zich voor haar familie en ontelbare lotgenoten te eren. Hiervoor wendt ze haar tekentalent aan en ze legt de gruwelijke ervaringen vast in tekeningen en op schrift. Wanneer Lina besluit haar tekeningen uit het kamp te smokkelen, riskeert zij haar leven. Zal ze haar vader in de gevangenis kunnen bereiken?

 Schaduwliefde was het debuut van Ruta Sepetys (Michigan, 1967) en werd direct in 26 landen uitgebracht. Als dochter van een Litouwse vluchteling was ze altijd al geïnteresseerd in haar Litouwse verleden. De Baltische staten Estland, Letland en Litouwen verdwenen onder de expansiedrang van het Sovjetregime in 1941 van de kaart om er pas in 1991 weer op terug te keren. Met haar proza geeft Sepetys in dit hartverscheurend, tragisch verhaal de honderdduizenden mensen die slachtoffer werden een stem en laat ze zien hoe liefde en hoop zelfs Stalins gruwelijke misdaden overleven. De gebeurtenissen maken indruk en geven gelet op de actualiteit stof tot nadenken. Voor deze bespreking maakte ik gebruik van de oorspronkelijke gebonden uitgave in 2011 door Moon. Het boek werd in 2020 in verband met 75 jaar vrijheid door Uitgeverij Luitingh-Sijthoff als paperback opnieuw uitgegeven. Heel geschikt voor lezers in de bovenbouw van vijftien jaar en ouder.

Klik voor een meer uitgebreide bespreking hier.

 

Sax, A. (2023) Wat ons nog rest. Antwerpen: Davidsfonds/Infodok. Isbn 978 90 022 7861 7  € 16,99, 239 blz

Sepetys, R. (2011) Schaduwliefde. Oorspronkelijke titel: Between Shades of Gray. Vertaald uit het Engels door Michèle Bernard. Amsterdam: Moon. Isbn 978 90 488 0901 1 € 16,75, 368 blz.

Vereecken, K. (2018). Alles komt goed, altijd. Illustraties van Charlotte Peys. Tielt: Uitgeverij Lannoo nv. Isbn 978 94 014 5528 2 € 18,99, 171 blz.

Anna van Praag - Jona

Jona, zestien jaar oud, woont met zijn vader en grootmoeder in een Amsterdams hofje. Dat is een mooie constructie, want oma worstelt met gezondheidsproblemen en zo kunnen Jona en zijn pa op haar letten. Ze leiden een rustig en teruggetrokken leven met als terugkerend patroon hun joodse rituelen. Dat verandert totaal zodra Jona  in het examenjaar voor zijn profielwerkstuk wordt gekoppeld aan de flapuit Elin en de eigengereide Lucas. Het onderwerp van het profielwerkstuk – de mentor wil dat ze er een filmdocumentaire van maken -  is namelijk Jona’s grootmoeder. Ze heeft beginnende alzheimer en praat steeds over haar geliefde Simon terwijl Jona nog nooit van een Simon heeft gehoord. Oma was ooit gehuwd met Ben, al enige tijd terug overleden evenals Jona’s moeder Mirjam die elf jaar geleden na een ruzie het huis uitrende en verongelukte door een aanrijding met een auto. Deze dramatische gebeurtenis is als een eerste herinnering van de hoofdpersoon in een soort van proloog  in het verhaal opgenomen en zegt meer over de bijzondere relatie tussen de onzekere en gevoelige Jona en diens strenge vader.

‘Misschien is zijn vader eerst naar buiten gegaan?

Jona is onzichtbaar, hij weet het niet meer, hij speelt met de lego, bouwt iets ingewikkelds. Tot het rookgordijn ineens optrekt en daar zijn vader staat die naar hem kijkt alsof Jona een soort monster is en niet gewoon zijn kindje. ‘Jouw schuld.’ (p. 7)

Jona’s vader is niet blij met alle aandacht voor zijn zwakke, oude schoonmoeder en hij maakt zich zorgen over haar gezondheid. Jona krijgt het idee dat er zaken bewust voor hem verborgen worden gehouden en de spanningen lopen steeds meer op in een geschiedenis waarin herinneringen en geheimen een absolute hoofdrol opeisen.

Is Simon een bestaand persoon, een verborgen familielid, een echte herinnering of een waandenkbeeld dat door oma’s dementie wordt veroorzaakt?

Jona en zijn klasgenoten groeien verder naar elkaar toe, maar de relatie tussen Jona en zijn vader krijgt het zwaar te verduren. Herinneringen ziet Jona’s vader als een last. Niet voor niets wordt er thuis over het oorlogsverleden nauwelijks gesproken. Jona wil zijn moeder graag beter leren kennen, maar zijn vader kiest ervoor om voornamelijk te zwijgen en versterkt daarmee het schuldcomplex van zijn zoon.

Anna van Praag (Amsterdam, 1967) schreef met Jona een fascinerende roman voor jongeren van vijftien jaar en ouder. De schrijfster stelde zichzelf de vraag hoe joods ze zelf feitelijk is. Niet joods opgevoed, geen joodse moeder, maar wel een joodse voorvader. Marcus, die in de zeventiende eeuw naar Amsterdam kwam als stamvader van een grote joodse familie. Daarover maakte ze een podcast waarin ze door joods Amsterdam wandelt, ze terugdenkt aan haar jeugd waarin ze dolgraag joods wilde zijn en waarin ze een indringend gesprek voert met haar vader, die dat juist niet wilde. Op de achtergrond klinkt steeds luider de stem van de voorvader.

 

Een wonderschoon verhaal over herinneringen, afkomst en familie dat het verdient om gelezen te worden.

Van Praag, A. (2023) Jona. Rotterdam: Uitgeverij Lemniscaat bv. Isbn 978 90 477 1518 4  € 15,99, 266 blz

Opdat we niet vergeten - Verhalen over de Holocaust die geen mens onberoerd laten

Het is slecht gesteld met de kennis van de Holocaust onder Nederlanders tot veertig jaar. Docenten geschiedenis kijken er niet vreemd van op, verzuchten dat zij met name in de onderbouw structureel te weinig tijd hebben, wil enig historisch onderwerp kunnen beklijven. Dat wil zeggen: als hun vak al op de lessentabel staat! Want geschiedenis wordt in het vmbo dikwijls niet meer gegeven.

Het fictieonderwijs biedt kansen. Wie thuis is in de (jeugd)literatuur weet dat de Tweede Wereldoorlog en dan met name de Jodenvervolging een belangrijk en veelbeschreven onderwerp is.

Ik breng hierna de titels van enkele jeugdboeken onder de aandacht. De verhalen zijn toegankelijk, laten de lezer dikwijls niet onberoerd en bieden stof tot nadenken. Voor wie het gesprek aan wil gaan, liggen hier kansen.

Het betreft een selectie, er is meer. Veel meer! Voor alle titels geldt dat ze uitermate geschikt zijn voor de onderbouw.

 

Het kindertransport

Tijdens de begrafenis van haar oma is Marit (13) verdrietig, maar ook boos. Boos op haar moeder, een beroemd violiste, die schittert door afwezigheid. Ongelooflijk vindt Marit. Of toch niet? Wie was die lieve, drukke ‘oma Vliegmachien’ eigenlijk?
Na haar dood stapelen de raadsels zich op. Met hulp uit onverwachte hoek ontrafelt Marit de waarheid over oma. Haar speurtocht eindigt bij de trein vol Joodse kinderen die in juni 1943 van Vught naar Sobibor denderde: het Kindertransport.

Beer, F. de (2014) Het kindertransport. Houten: Uitgeverij Unieboek.  Isbn 978 90 003 7782 4

Uitgespeeld

Levi en Roald zijn vrienden. Voetballen is wat ze het liefste doen. Hun leven verandert ingrijpend zodra in 1940 de oorlog uitbreekt. Levi is Joods en zijn vader wil een onderduiker in huis nemen. Roalds vader daarentegen heult mee met de Duitsers en hij is een fanatiek lid van de NSB. Voetbal houdt de vriendschap overeind, tot Levi in zijn eentje moet onderduiken en in een wirwar van emoties terechtkomt. Hij raakt dierbaren kwijt en vindt later een van hen terug zonder te weten of dat voor altijd is. Wie is wel te vertrouwen en wie niet?

Gemert, G. van (2015) Uitgespeeld. Hasselt-Alkmaar-New York: Clavis Uitgeverij. Isbn  978 90 448 2322 6

Rose Blanch

Een prentenboek over het jonge Duitse meisje Rose Blanche. Zij maakt mee hoe haar stadsgenoten de mannen uitzwaaien die als soldaten de stad verlaten in hun vrachtwagens en tanks. Zonder echt te begrijpen, ziet Rose op een dag hoe een kleine jongen ontsnapt uit een van de vrachtauto’s. Hij wordt tegengehouden door de nazi-burgemeester die hem onmiddellijk uitlevert aan de soldaten. De nieuwsgierigheid van Rose is gewekt en ze besluit de vrachtwagen te volgen. Ze ontdekt een plaats die is omheind met elektrisch prikkeldraad. De barakken achter het draad worden bewoond door mensen in gestreepte kleding. Rose spreekt de hongerige kinderen aan en ze schenkt hun een stuk brood. In de periode die volgt, neemt Rose steeds eten voor hen mee. Tot, op een ochtend, iedereen de stad uitvlucht. Het slot gaat vervolgens door merg en been.

Voor een uitgebreide bespreking klik hier.

Innocenti, R. (2019) Rose Blanche. Met tekst van Christophe Gallaz. Hasselt-Alkmaar-New York: Clavis Uitgeverij. Isbn 978 90 448 3702 5

Mijn zusje

Perla en haar Sintifamilie trekken in woonwagens door Duitsland. Ze leven volgens ongeschreven wetten en eeuwenoude tradities. De mannen in de familie zijn muzikanten, de vrouwen venten en voorspellen de toekomst. Maar Perla wil ook graag leren lezen en schrijven. Als het leven steeds moeilijker wordt, moeten Perla en haar familie vluchten. Dan breekt de oorlog uit. Een roman over de manier van leven van Sinti en het vaak vergeten leed van zigeuners tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

Loon, I. van (2013) Mijn zusje. Hasselt-Alkmaar-New York: Clavis Uitgeverij. Isbn 978 90 448 2400 1

Oorlog in een koffer

Benyamin Jacoby is een Joodse jongen die met zijn familie in het Vlaamse Mechelen woont. Zijn leven lijkt op dat van een gewone tiener en Benyamin voelt zich in de eerste plaats een Vlaming. Zijn ouders zijn hardwerkende, succesvolle middenstanders met een kruidenierswinkel. Als in mei 1940 de oorlog uitbreekt wordt het gezin Jacoby opgepakt en afgevoerd. Benyamin overleeft niet alleen Auschwitz, maar ook Bergen-Belsen. Vlak voor zijn dood, meer dan zeventig jaar na de oorlog, vertelt Benyamin zijn verhaal aan zijn kleinzoon Pieter, aan wie hij ook een koffertje nalaat. De inhoud maakt de herinneringen aan een inktzwarte periode in diens leven pijnlijk tastbaar.

Persoons, B. (2017) Oorlog in een koffer. Hasselt-Alkmaar-New York: Clavis Uitgeverij. Isbn 978 90 448 3054 5

De laatste reis

Hannah wordt samen met haar moeder opgepakt en weggevoerd. Ze weten niet waarom en hebben geen idee waar ze heen gaan. Na een verschrikkelijke treinreis in een goederenwagon vol mensen komen ze aan in een concentratiekamp. Omdat het donker is, moet Hannah van haar moeder vluchten. Ze verschuilt zich in een opslagplaats en wacht tot haar moeder haar komt zoeken. Maar hoe lang zal dat duren?

Een omkeerboek met aan de ene kant een verhaal en aan de andere kant feitelijke informatie.

Sax, A. (2010) De laatste reis/Het verhaal van de Holocaust. Hasselt-Alkmaar-New York: Clavis Uitgeverij. Isbn 978 90 448 1415 6

De kleuren van het getto

In deze graphic novel maken we kennis met de Joodse Misja die opgroeit in de Poolse hoofdstad Warschau. Hij maakt mee hoe in oktober 1940 het stadsdeel waarin hij met zijn familie woont, wordt omgevormd tot getto. Alle Joden uit de stad en omgeving worden opgehokt. Ziektes, honger en deportaties roeien de bevolking langzaam uit.

Misja sluit zich aan bij het ondergrondse verzet. Zodra bekend wordt dat het getto ter gelegenheid van Hitlers verjaardag zal worden ontruimd, bereidt hij zich met zijn kameraden voor op het onvermijdelijke.

Sax, A. en Caryl Strzelecki (2011). De kleuren van het getto. Wielsbeke: Uitgeverij De Eenhoorn. Isbn 978 90 583 8736 3

Hetty

Hetty is nog maar een jong meisje als zij samen met haar gezinsleden in 1943 via Westerbork naar een concentratiekamp in Bergen-Belsen wordt gedeporteerd. Hetty ontfermt zich als een van de oudste kinderen over de baby’s en de kleuters en zij zorgt er zo goed mogelijk voor dat zij deze verschrikkelijke tijd doorkomen.

Verolme, H. (2016) Hetty. Oorspronkelijke titel: Hetty. A true story. Vertaald door Hilke Makkink. Utrecht: Uitgeverij Callenbach. Isbn 978 90 266 2203 8

Wie niet weg is wordt gezien

Voor Joodse kinderen, zoals Rachel en Esther, was alles wat het leven leuk maakte verboden door de Duitse bezetter, die Nederland in zijn macht had van mei 1940 tot mei 1945. Ida Vos heeft dat zelf meegemaakt en vertelt hoe het was en vooral hoe het vóélde een Joods kind te zijn tijdens de oorlog.

Vos, I. (2001) Wie niet weg is wordt gezien. Amsterdam: Leopold. Isbn 978 90 258 3039 0

Sabel

Max is een Joodse jongen die in 1943 met zijn familie wordt afgevoerd naar Kamp Vught. Het verhaal springt heen en weer tussen de tijd dat Max nog thuis woonde in de hoofdstad en de tijd die hij doorbracht in Vught.

Eenmaal opgesloten in Kamp Vught heeft Max één houvast: de rode kater Sabel die hij de kinderbarak heeft binnengesmokkeld. Door de ogen van Max ziet de lezer de wereld om de hoofdpersoon heen steeds kleiner worden.

In het slot lezen we hoe Max en zijn moeder in de zomer van 1943 met een van de verschrikkelijke kindertransporten via Westerbork worden overgebracht naar een vernietigingskamp en op dramatische wijze hun einde tegemoet gaan.

Wouda, S. (2017) Sabel. Hoorn: Uitgeverij Van Hoogland & Van Klaveren. Isbn 978 90 2586 483 5