Al wat ons nog rest is liefde

Dit artikel verscheen eerder in Levende Talen Magazine, nummer 3 jaargang 2024

Jeugdboeken over de verwoestende kracht van oorlog

Een wereld zonder oorlog, stel je toch eens voor! Het lijkt een utopie. De vrede is anno 2024 verder weg dan ooit. 2023 was een jaar waarin het aantal conflicten wereldwijd toenam met ruim een kwart. Oorlogen in onder meer Gaza, Soedan, Oekraïne en de enorme ontheemding in de Sahel. De conflicten stapelen zich op. De gevolgen zijn rampzalig en ze zijn zo groot dat ze ook in de toekomst door meerdere generaties zullen worden gevoeld.

Oorlog is een belangrijk onderwerp in de jeugdliteratuur, door auteurs dikwijls behoorlijk realistisch beschreven.

Hierna zet ik een drietal boeken op een rij die de lezer kennis laten maken met oorlogsgeweld, bezien vanuit het perspectief van de nog jeugdige hoofdpersonen. Geen heroïsche verhalen, maar persoonlijke, ontroerende getuigenissen van onschuldige mensen. Kwetsbaar en voor altijd beschadigd. Verhalen die onder je huid kruipen en je doen beseffen dat onze vrijheid een groot goed is.

Ik koos voor twee recente uitgaven van Vlaamse bodem. En een wat oudere young adult uit 2011 van de Amerikaanse Ruta Sepetys, dochter van een Litouwse vluchteling. Haar verhaal Schaduwliefde is nog altijd goed verkrijgbaar en mag mijns inziens niet ontbreken in de boekenkast,

Alle verhalen benemen je niet zelden de adem en maken je deelgenoot van de wonderlijke (veer)kracht van de menselijke geest. Om de woorden van Aline Sax aan te halen in het slot van Wat ons nog rest: ‘Al wat ons nog rest is liefde.’

Alles komt goed, altijd

De hemel was grijs die dag. Maar toen de avond viel, kleurde de horizon oranje. Clara veerde op met grote ogen en wees. 'Zo mooi!'

‘'Hoe kan dat?' vroeg ik. Ik ging op mijn knieën op mijn stoel zitten, achterstevoren, en stak mijn hoofd onder de gordijnen door. 'Er is niet eens zon.'

Er kwam geen antwoord. Ik keek achterom. Oscar stond stil met zijn handen in zijn broekzakken. Een dun sliertje sigaret plakte tegen zijn onderlip. Hij zweeg. Mijn moeder hield haar hand voor haar mond. Mijn vader fronste diep en trok Clara op schoot.

'Het is geen zon,' zei Rosa. 'Het is de oorlog.' (p. 35)

Alles komt goed, altijd is de geschiedenis van Alice, een elfjarig meisje dat opgroeit tijdens de Eerste Wereldoorlog in het zwaar getroffen Ieper. De schrijfster Kathleen Vereecken (Gent, 1962) legt niet zozeer de nadruk op de beschrijving van al het wapengekletter, maar laat in dat prachtige bloemrijke Vlaamse taalgebruik zien welke de dramatische gevolgen zijn van de oorlog voor de gewone mens en hoe de jonge hoofdpersoon haar familie uiteen ziet vallen. Aan het eind, als de oorlog voorbij is, toont Alice de nodige wilskracht wanneer ze bedenkt:

En toch leven we nog steeds. We lachen en praten, en soms worden we stil. We zijn dezelfde gebleven en ook weer niet.

Ik ben niet ongelukkig. En soms ben ik blij, zonder meer blij.

Misschien betekent het dat toch alles goed gekomen is. Bijna ongeveer.

Dat is veel. (p. 170)

Wat een mooi boek, dit beklijvende verhaal over een meisje in de Eerste Wereldoorlog! Schitterend geïllustreerd ook door Charlotte Peys. Winnaar van de Woutertje Pieterse Prijs 2019, prijs voor het beste oorspronkelijk Nederlandstalige kinder- of jeugdboek. Uit het juryrapport: ‘Geluk lijkt vanzelfsprekend. Het is pas als je het verliest, dat je je bewust wordt van wat je mist. Die harde les leert Alice in Alles komt goed, altijd.’ Zeer geschikt voor lezers in de eerste klas.

Wat ons nog rest

Uit heel wat ramen

hangen witte lakens

te rafelen aan gebroken glas.

 

Twee oude vrouwen

hebben op straat

een vuur gemaakt

van Hitlerportretten

en nazivlaggen.

De woede van de Russen

hoeft niet aangewakkerd.

Ik klauter de andere richting uit.

Over het puin van

andermans leven. (p. 73)

Berlijn, april 1945. Alle hoop lijkt verloren. De Russen staan op het punt om de Duitse hoofdstad binnen te vallen. In de ruïnes van de stad probeert een zeventienjarig meisje te overleven, samen met haar moeder, haar jongere broer en de buren die zich met hen in de kelder verschanst hebben. De gevechten komen elke dag dichterbij. Tot het front over hun wijk rolt. De straten kleuren rood en de Russen worden heer en meester.

Wat ons nog rest is een zogeheten verse novel. Aline Sax koos voor de vorm van een vrij vers en dat pakt heel goed uit. Sax’ poëtisch taalgebruik heeft een grote zeggingskracht waarbij de schrijfster de kunst van het weglaten verstaat. Het zijn vooral de dingen die niet gezegd worden, die komen keihard binnen.

De hoofdpersoon vertelt over alle ellende, maar maakt de lezer boven alles bewust van haar eigen ongerustheid, haar radeloosheid en de tergende onzekerheid over alles wat nog komen gaat. Vluchten is zinloos.

Ik heb niet gedroomd

En dat is een zeldzaam geluk.

Droomloos slapen,

Zonder schreeuwend

De anderen te wekken.

Uit de gedroomde nachtmerrie,

De echte in. (p. 22)

Aline Sax (Antwerpen, 1984) schreef een beklemmende ode aan de kracht en de moed van vrouwen gedurende de allesverwoestende laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog. Een aanrader voor geoefende lezers van vijftien jaar en ouder.

Schaduwliefde

Het is 1941 en de vijftienjarige Lina Vilkas is toegelaten tot de kunstacademie. Ze maakt zich op voor haar eerste afspraakjes met jongens en alles wat de zomer nog meer te bieden heeft. Maar die ene nacht komt de geheime Sovjetpolitie haar huis binnenvallen. Ze sturen haar vader naar de gevangenis en deporteren Lina samen met haar broertje Jonas en haar moeder Elena naar Siberië. Het had maar weinig gescheeld of Jonas was van zijn familie gescheiden. Lina’s moeder wist het te voorkomen.

Moeder bleef Russisch praten en trol een zakhorloge uit haar jas. Ik kende dat horloge. Dat was van haar vader geweest en zijn naam stond aan de achterkant in het zachte goud gegraveerd. De officier graaide het horloge weg, liet Jonas los en begon te schreeuwen tegen de mensen die naast ons stonden.

Heb jij je weleens afgevraagd hoeveel een mensenleven waard is? Die ochtend was mijn broertje niet meer waard dan een zakhorloge. (p. 36 – 37)

 De onbevreesde Lina vecht in het kamp voor haar leven en neemt zich voor haar familie en ontelbare lotgenoten te eren. Hiervoor wendt ze haar tekentalent aan en ze legt de gruwelijke ervaringen vast in tekeningen en op schrift. Wanneer Lina besluit haar tekeningen uit het kamp te smokkelen, riskeert zij haar leven. Zal ze haar vader in de gevangenis kunnen bereiken?

 Schaduwliefde was het debuut van Ruta Sepetys (Michigan, 1967) en werd direct in 26 landen uitgebracht. Als dochter van een Litouwse vluchteling was ze altijd al geïnteresseerd in haar Litouwse verleden. De Baltische staten Estland, Letland en Litouwen verdwenen onder de expansiedrang van het Sovjetregime in 1941 van de kaart om er pas in 1991 weer op terug te keren. Met haar proza geeft Sepetys in dit hartverscheurend, tragisch verhaal de honderdduizenden mensen die slachtoffer werden een stem en laat ze zien hoe liefde en hoop zelfs Stalins gruwelijke misdaden overleven. De gebeurtenissen maken indruk en geven gelet op de actualiteit stof tot nadenken. Voor deze bespreking maakte ik gebruik van de oorspronkelijke gebonden uitgave in 2011 door Moon. Het boek werd in 2020 in verband met 75 jaar vrijheid door Uitgeverij Luitingh-Sijthoff als paperback opnieuw uitgegeven. Heel geschikt voor lezers in de bovenbouw van vijftien jaar en ouder.

Klik voor een meer uitgebreide bespreking hier.

 

Sax, A. (2023) Wat ons nog rest. Antwerpen: Davidsfonds/Infodok. Isbn 978 90 022 7861 7  € 16,99, 239 blz

Sepetys, R. (2011) Schaduwliefde. Oorspronkelijke titel: Between Shades of Gray. Vertaald uit het Engels door Michèle Bernard. Amsterdam: Moon. Isbn 978 90 488 0901 1 € 16,75, 368 blz.

Vereecken, K. (2018). Alles komt goed, altijd. Illustraties van Charlotte Peys. Tielt: Uitgeverij Lannoo nv. Isbn 978 94 014 5528 2 € 18,99, 171 blz.

Kennismaken met andere werelden, ideeën en opvattingen

Dit artikel verscheen eerder in Levende Talen Magazine, nummer 2 jaargang 2024

Jeugdboeken die passen bij burgerschapsonderwijs

Burgerschapsvaardigheden doen ertoe zodra je je verbonden wilt voelen met onze democratische en pluriforme samenleving. Het zijn vaardigheden die niet ieder kind van huis uit meekrijgt. Sinds 2006 is er een wettelijke opdracht vanuit de overheid om in het onderwijs aandacht te besteden aan burgerschap. Dit betekent dat scholen zich onder meer richten op het bijbrengen van kennis over en respect voor verschillen in godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, afkomst, geslacht, handicap of seksuele gerichtheid.

Leerlingen die lezen, maken als vanzelf kennis met andere werelden, ideeën en opvattingen. Daarbij hoef je het heus niet altijd met de ander eens te zijn, maar als lezer ontwikkel je wel je empathisch vermogen.

Hierna een keuze uit het rijke aanbod van jeugdboeken die prima passen bij burgerschap. Bijna alle titels zijn van Nederlandse origine en geschikt voor lezers in de onderbouw. De graphic novel Heartstopper deel 5 is van de succesvolle Britse schrijfster Alice Oseman. Het lijvige Morgen kan het anders zijn van Brooijmans is meer geschikt voor de geoefende lezers in de bovenbouw.

De jongen die van de klif sprong en zacht terechtkwam

Als de 19-jarige Alec na een moeizame schoolcarrière zijn eindexamen probeert te halen, bevindt hij zich tot zijn eigen ergernis nog steeds in het loserpeloton van de maagden. Zijn veilig kabbelende bestaan wordt echter opgeschud door een nieuwe klasgenoot. De onaangepaste Björn maakt bij hem gevoelens los die hij altijd heeft weten te verbergen, ook voor zichzelf. Hij  wordt meegevoerd in een zoektocht naar zijn ware identiteit en voor het eerst durft hij onder ogen te zien wat hij nooit heeft willen toegeven. Maar op het moment dat hij zijn felbegeerde diploma voor het grijpen heeft en daarmee een ticket naar de toekomst, verdwijnt Björn ineens... .

 Stefan Raatgefer (1980)  is popjournalist en interviewer. Na bijna 15 jaar bij het Algemeen Dagblad te hebben gewerkt, maakte hij de overstap naar Het Parool. Met enige regelmaat is hij in de media te zien en te horen als Songfestival- en algemeen popmuziekdeskundige. De semi-autobiografische young adult-roman De jongen die van de klif sprong en zacht terechtkwam is zijn debuut. Songwriter en producer Christon schreef speciaal voor dit boek de titelsong. Deze coming-of-ageroman met zijn voor jongeren herkenbare en actuele thema’s als diversiteit, identiteit en geaardheid werd door recensenten goed ontvangen en is geschikt voor lezers van vijftien jaar en ouder.

 

Split second

Zijn vrienden hebben allemaal een mes op zak, en dus is dat voor Thijs (16) ook vanzelfsprekend. Een mes immers draag je om jezelf te beschermen. Wat er zou kunnen gebeuren als je het ook écht gebruikt, daar denkt Thijs niet over na. Tot het te laat is. Ineens is hij een crimineel. Politie, jeugdgevangenis, reclassering, schaamte en schuldgevoel, het komt allemaal voorbij. Thijs is in shock. Hij was toch een doodnormale jongen met een doodnormaal leven? Maar nu is hij van het ene op het andere moment in een nachtmerrie beland en daar moet hij zelf weer uit zien te komen.

 Caja Cazemier (1958) geldt als een ervaren schrijfster die zich met name verdiept in onderwerpen waarmee jongeren te maken kunnen krijgen als zij tussen de elf en zestien jaar oud zijn. Denk daarbij aan eenzaamheid, seksualiteit, alcohol en drugs. Voor het schrijven van Split second onderzocht zij de cultuur waarin jongeren steeds vaker wapens dragen. Zij sprak onder meer met een kinderrechter, een rechercheur, iemand van de jeugdreclassering en een jonge dader.

Een vlot geschreven realistisch verhaal waarin Cazemier zonder al te belerend over te komen een indringend en vooral waarheidsgetrouw beeld geeft van de gevolgen van zinloos geweld. Hoe voor de dader, het slachtoffer en alle familieleden het leven in één moment een totaal andere loop neemt. Een aanrader voor lezers van dertien jaar en ouder.

 

De levens van Lanya

De zestienjarige Lanya vluchtte als kind met haar Koerdische gezin van Irak naar Nederland waarna haar ouders in een AZC terechtkwamen en Lanya en haar zusje bij een pleeggezin. Pas na zeven jaar krijgt het gezin verblijfsvergunningen en een eigen huis, maar dan begint ook Lanya’s grote worsteling. Haar ouders verwachten dat alle kinderen weer ‘normaal’ gaan doen. Net als vroeger in Irak. Maar dat kan Lanya niet meer, want zij wil haar eigen leven leiden. Om uithuwelijking te voorkomen duikt Lanya onder en dan beginnen de problemen pas echt.

Mirjam Oldenhave (1960) vertelt in dit boek het verhaal van haar verwesterde pleegdochter die van haar ouders weer een Koerdisch meisje moest worden. Een aangrijpende, waargebeurde geschiedenis over een Koerdisch-Nederlands meisje dat tegen alles in haar eigen weg kiest. Prachtig geïllustreerd door Carolien Wesselink. Voor lezers vanaf dertien jaar.

 

Heartstopper 5

Het langverwachte vijfde deel van de Heartstopper-serie is verschenen, de internationaal razend populaire graphic novels over de homoseksuele Nick en Charlie. De jongens hebben een pittig jaar achter de rug. Samen hebben ze ontzettend veel meegemaakt, maar hun relatie is sterker dan ooit. Charlie heeft het gevoel dat hij wel klaar is voor de volgende stap in hun relatie. Hij wil graag logeren bij Nick en hij probeert zijn moeder om toestemming te vragen. Dat blijkt nogal een uitdaging. En Nick heeft, nu hij bijna zijn laatste schooljaar ingaat, ook andere dingen aan zijn hoofd. Zo moet hij kiezen naar welke universiteit hij wil. Wil hij het liefste dicht bij Charlie blijven, of kan hij beter uitwijken naar een leuke universiteit aan de andere kant van het land? En wat betekent dat voor hun relatie?

Met de Heartstopper-boeken, die door Netflix werden bewerkt tot een razend succesvolle serie, wist Alice Oseman (1994) jong en oud te raken en trekt ze het onderwerp homoseksualiteit uit de taboesfeer. Voor lezers van dertien jaar en ouder. Zie ook mijn bespreking van Heartstopper deel 1.

 

Morgen kan het anders zijn

Jordi zit in het laatste jaar van de middelbare school, zonder zijn beste vrienden Brent en Ilse. Hij besluit iets bijzonders te maken van dit jaar. Hij wil zich openstellen voor alles en voor iedereen die in zijn leven opduikt. Zo raakt hij geïnspireerd door zijn klasgenote Marieke, die steeds uitgesprokener voor democratische rechten vecht. De verliefde Björn, in politiek opzicht zijn tegenpool, brengt hem op zijn beurt onverwacht in verwarring. Intussen trekt de Praagse kunststudente Irina hem haar spannende wereld in. Gelukkig vindt hij houvast in de gesprekken met zijn grootvader. Onzeker in het leven en de liefde begint Jordi te schrijven over alles wat hem bezighoudt: hoe kunst, politiek en liefde samenhangen en hoe onvoorziene wendingen toekomst bieden. Een oud boek vol pleidooien voor vrijheid en verdraagzaamheid geeft hem daarbij inspiratie. Stap voor stap krijgt Jordi zicht op zichzelf en op een wereld vol maatschappelijke spanningen.

Jacques Brooijmans (1964) schrijft voornamelijk adolescentenromans waarin de hoofdpersoon worstelt met het vinden van een identiteit. Hij blijft daarin gewoonlijk dicht bij zichzelf. Een intrigerend, geëngageerd boek over onszelf, elkaar en de toekomst voor ervaren lezers in de bovenbouw.

 

Brooijmans, J. (2023) Morgen kan het anders zijn. Hasselt-Amsterdam-New York: Clavis Uitgeverij. Isbn 978 90 448 5248 6  € 27,95, 656 blz

Cazemier, C. (2023) Split second. Amsterdam: Uitgeverij Ploegsma. Isbn 978 90 216 8405 5 € 15,99, 237 blz.

Oldenhave, M. (2023) De levens van Lanya. Illustraties van Carolien Wesselink. Amsterdam: Uitgeverij Ploegsma. Isbn 978 90 216 8428 4  € 15,99, 158 blz

Oseman, A. (2023) Heartstopper deel 5. Nick en Charlie zijn klaar voor de volgende stap. Oorspronkelijke titel: Hearstopper Volume 5. Nederlandse vertaling door Niels van Eekelen. Huizen: Van Goor Uitgeverij Unieboek / Het Spectrum bv. Isbn  978 90 003 8125 8 € 15,99, 336 blz.

Raatgever, S. (2023) De jongen die van de klif sprong en zacht terechtkwam. Amsterdam: Uitgeverij Luitingh-Sijthoff. Isbn 978 90 245 9720 8  € 18,99, 216 blz

J.K. Rowling - Harry Potter en de Steen der Wijzen

Een jubileum voor Harry Potter

Het is alweer vijfentwintig jaar geleden dat we voor het eerst in het Nederlands konden lezen over onze favoriete tovenaarsleerling Harry Potter. De Nederlandse uitgever van het werk van schrijfster J.K. Rowling, Uitgeverij De Harmonie, viert dit heuglijk feit met een speciale jubileumuitgave van het boek waar het allemaal mee begon: Harry Potter en de Steen der Wijzen. Deze speciale, genummerde editie in een magische uitvoering en het originele omslag uit 1998 bevat leuke extra’s waaronder een interview met veelgeprezen vertaler Wiebe Buddingh’.

Voor wie het nu nog niet weet hierna een beknopte samenvatting. Harry is een doodgewone, maar ongelukkige jongen die sinds de dood van zijn ouders woont in een bezemkast onder de trap in het huis van zijn oom en tante. Op zijn elfde verjaardag verandert zijn leven ingrijpend dankzij de komst van een geheimzinnige brief. Hij wordt uit het huis van zijn oom en tante gered door een woeste figuur op een vliegende motorfiets en hij komt erachter wie zijn overleden ouders waren. Met een speciale trein belandt hij op Zweinsteins Hogeschool voor Hekserij en Hocus-Pocus waar hij alles leert over bezemstelen, toverdranken en monsters. En niet onbelangrijk: Harry moet de strijd aangaan met zijn aartsvijand Voldemort, een levensgevaarlijke tovenaar!

De boeken over de sympathieke tovenaarsleerling werden door jong en oud omarmd en maakten van Joanne Rowling een vermogende vrouw. Er verschenen zeven delen in de Hary Potter-reeks waarvan wereldwijd al  meer dan zeshonderd miljoen exemplaren zijn verkocht. Er zijn acht immens succesvolle films van gemaakt. Naast de serie schreef Rowling drie kortere, bijbehorende boekjes voor goede doelen, waaronder Fabeldieren en Waar ze te vinden, dat de inspiratie vormde voor een nieuwe serie films waarin magiezoöloog Newt Scamander de hoofdrol speelt.

Het verhaal van Harry gaat verder in het toneelstuk Harry Potter en het Vervloekte Kind (2016) dat J.K. Rowling schreef samen met toneelschrijver Jack Thorne en regisseur John Tiffany.

Rowling, J.K. (2023) Harry Potter en de Steen der Wijzen. Oorspronkelijke titel: Harry Potter and the Philosopher’s stone. Vertaald uit het Engels door Wiebe Buddingh’. Amsterdam: Uitgeverij De Harmonie. Isbn 978 94 633 6172 9 € 25,00, 228 blz.

Emily J. Taylor - Hotel Magnifique

Betoverend debuut

Bij Uitgeverij De Fontein verscheen Hotel Magnifique, het debuut van de Amerikaanse schrijfster Emily J. Taylor, die met dit magische verhaal direct een plek veroverde in de New York Times-bestsellerlijst.

Het legendarische hotel Magnifique komt naar de stad en dat is een absolute belevenis. Dit oogverblindende gebouw met zijn gouden plafonds, champagnefonteinen en betoverende feesten verschijnt ongeveer eens in de tien jaar en altijd in hetzelfde steegje om vervolgens klokslag middernacht te vertrekken naar een nieuwe bestemming.

Het valt niet mee binnen te komen. Jaren geleden, toen het hotel  de stad voor het laatst aandeed, waren de meeste uitnodigingen van tevoren bij alleen de rijkste burgers bezorgd.

 De zeventienjarige Jani zou dolgraag het hotel bezoeken. Ze heeft een advertentie ontdekt die in de kranten van de hele stad was verschenen waarin Magnifique vraagt naar personeel. Dit is haar kans! Ze regelt een baan in het hotel voor haar zusje Zosa (13) en zichzelf.

Uiteraard loopt alles anders. Eenmaal binnen verdwijnt Zosa  spoorloos. Het duurt niet lang of Jani ontdekt dat er duistere geheimen schuilgaan achter de glimmende façade. Met de knappe portier als haar enige bondgenoot probeert ze het mysterie te ontrafelen. Kan ze haar zus redden voor het te laat is?

Het avontuur kenmerkt zich door een opmerkelijke mix van fantasie en magie. Aan de karakterontwikkeling van de belangrijkste verhaalfiguren wordt weinig aandacht besteed en stilistisch valt er niet veel te beleven. Maar dit verhaal is er wel een met flink wat leesbevorderende elementen, geschreven voor een breed publiek en daarom heel geschikt voor lezers in de onderbouw van dertien jaar en ouder.

Het boek is overigens schitterend vormgegeven en oefent met het in gouddruk opgemaakte omslag, de gekleurde zijkanten en de rijk geïllustreerde schutbladen een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit, zelfs op degene die weinig opheeft met lezen.

Heel geschikt voor lezers in de brugklas.

Taylor, Emily J. (2023) Hotel Magnifique. Oorspronkelijke titel: Hotel Magnifique. Utrecht: Uitgeverij De Fontein. Isbn 978 90 261 6659 4  € 24,99, 400 blz

Heather Fawcett - Het jaar van Lente

Fantasierijke, magische en sprookjesachtige verhalen spreken tot de verbeelding, lezen gewoonlijk heerlijk weg. Jezelf aangenaam verliezen in een totaal andere wereld. Dat is bepaald geen overbodige luxe in een tijd die in toenemende mate wordt beheerst door oorlog en geweld. 

Uitgeverij De Fontein lanceerde twee jaar geleden een reeks verhalen voor lezers van tien jaar en ouder die van fantasie en magie houden. In de reeks ‘Magische mysteries’  verschenen naast een schitterende jubileumeditie van Het oneindige verhaal van Michael Ende (een klassieker uit de jeugdliteratuur)  tot nog toe vooral verhalen van de Canadese schrijfster Heather Fawcett. Haar laatst verschenen jeugdroman, Het jaar van Lente, zit boordevol tovenarij. Het is niet alleen een alleraardigst, goed geschreven verhaal, de schrijfster stipt ook belangrijke thema’s aan waaronder vriendschap en natuurbehoud.

Hoofdpersoon is het weesmeisje Lente. Ze loopt op zekere dag weg uit haar weeshuis met een lege maag maar met een hoofd vol ideeën. Ze wil bij de heks in het bos verderop in de leer, want één ding weet Lente zeker: ze is zelf ook een heks.

Veel zin om de praatgrage Lente aan te nemen heeft de nukkige heks niet, maar als Lente binnen een jaar alle betoveringen uit het eerste toverboek van de heks weet uit te voeren, mag ze blijven. De tijd gaat alleen sneller dan gedacht, en als Lente niet alle honderd-en-een-half betoveringen op tijd kan volbrengen, betaalt ze een hoge prijs!

Elk hoofdstuk begint met een citaat over de natuur uit het werk  van beroemde schrijvers als Emily Dickinson, William Wordsworth en Edgar Allen Poe.

Lente is een heerlijk kind, sympathiek met een rijke gedachtewereld en een gouden hart. Het kost de lezer dan ook weinig moeite haar te omarmen en je gaat als vanzelf van haar houden. Het taalgebruik is verzorgd, beeldend en voor grote groepen leerlingen toegankelijk. Dat alles maakt dit boek tot een echte aanrader voor de met name wat minder ervaren lezers in de brugklas.

Fawcett  liet zich bij het schrijven onder meer inspireren door  werk van Julie V. Watson (Ghost stories and legends of Prins Edwards Island) en Lucy Maud Montgomery (Anne of Green Gables).

Zoals alle delen in de serie Magische mysteries is ook deze uitgave prachtig vormgegeven. De Fontein, die we kennen van de boeken in de Politie niet betreden-reeks weet de lezer op slimme wijze aan zich te binden. Wie zijn boekbespreking houdt over dit avontuur kan bij de uitgever een spreekbeurtpakket aanvragen met tal van tips, een PowerPointpresentatie en een fraaie poster.

Fawcett, H. (2023) Het jaar van Lente. Oorspronkelijke titel: The Grace of Wild Things. Utrecht: Uitgeverij De Fontein. Isbn 978 90 261 6490 3  € 19,99, 352 blz

Heeft de jeugd een toekomst? Verhalen over klimaatverandering

Dit artikel verscheen eerder in Levende Talen Magazine, nummer 8 jaargang 2023.

Op het moment dat ik deze woorden schrijf, is de zomer voorbij. Een zomer waarin opnieuw meerdere weerrecords werden verbroken. De nieuwsuitzendingen gingen met name over immense verwoestingen ten gevolge van bosbranden, overstromingen, verzengende hitte, extreme hagelbuien en windsnelheden met de kracht van een orkaan.

Het tempo waarin de aarde opwarmt, is ongekend, doet het ergste vrezen. Het laat velen niet onberoerd. Jongeren pikken de slappe, weifelende houding van regeringsleiders en volwassenen niet en komen in actie. Hierna vijf meer of minder recent verschenen jeugdboeken over de gevolgen van al het natuurgeweld. Het zijn een informatieve uitgave van Clavis, verhalen van Nederlandse bodem van Eva Moraal, Marloes Morshuis en Mark Bode en een roman van Amerikaanse origine geschreven door Alan Gratz.

 

De toekomst is van ons

De in Amsterdam wonende Belg Samuel Hanegreefs, journalist en schrijver, schreef met De toekomst is van ons een informatief boek over de klimaatcrisis. Daarin geeft hij jongeren die zich bezorgd maken een stem. Het zijn niet alleen de beroemde klimaatactiviste Greta Thunberg en de twaalfjarige Severn Cullis-Suzuki die aan het woord komen. Severn sprak al in 1992 - zesentwintig jaar eerder dan Greta dat deed - regeringsleiders toe over de mondiale verwoesting van het milieu. Er zijn bovendien getuigenissen van minder bekende kinderen uit Brazilië, Pakistan, India Groot-Brittannië en Indonesië.

De tekst is gesplitst in vier delen. Het eerste deel toont waar we nu staan op het gebied van klimaatverandering. De schrijver leidt de lezer daartoe naar verschillende plekken op aarde.

In het tweede gedeelte wordt inzichtelijk gemaakt hoe het zover heeft kunnen komen door in te zoomen op de uitstoot van CO2 en het gebruik van fossiele brandstoffen. Deel 3 schetst een tamelijk onheilspellend beeld van de toekomst als er niets gebeurt. De auteur maakt bovendien duidelijk dat de klimaatcrisis behoorlijk oneerlijk is, omdat wie arm, jong of gekleurd is beduidend meer last ondervindt. Het laatste deel vertelt hoe met name jongeren met kleine en grote acties het verschil maken.

Deze stevig gebonden uitgave werd smaakvol geïllustreerd door Gert-Jan Oosting. Het nawoord is hoopvol wanneer Hanegreefs uitlegt hoe we dicht bij een oplossing staan nu steeds meer mensen zich dankzij nieuw verworven kennis en voortschrijdend inzicht bewust zijn van het probleem.

Een urgent en noodzakelijk boek voor lezers van twaalf jaar en ouder.

 

Overstroomd

Stel je eens voor: enorme regenbuien zorgden voor dijkdoorbraken en overstromingen. Het heeft niet alleen het landschap ingrijpend veranderd, maar zorgt ook voor een verdeling van haar bewoners. Je ontleent je maatschappelijke positie en je status voortaan aan de plek waar je woont. De Drogen bevolken het veilig, droge deel en vormen de rijke elite. Zij leven in streng beveiligde districten - zogeheten GG ’s - een redelijk comfortabel en beschermd bestaan. De Natten daarentegen vormen de underdog. Zij bewonen de gebieden die het eerst gevaar lopen als het water weer stijgt. De Natten klitten bijeen in grijze, grauwe getto’s, hebben de minste banen en proberen letterlijk en figuurlijk het hoofd boven water  te houden.

De aversie onder deze laatste groep jegens de Drogen neemt toe en krijgt een gezicht in de NatTo, het ondergronds verzet. De leden van het verzet bereiden in het diepste geheim aanslagen voor op strategische doelen in de zorgvuldig bewaakte leefgebieden van de Drogen en het zet de onderlinge tegenstellingen op scherp.

Tegen het decor van deze dreigende omgeving speelt het dystopische Young Adult-debuut van Eva Moraal. De schrijfster schept een onheilspellend en uiterst beklemmend toekomstbeeld met twee prachtige hoofdpersonen: Max en Nina.

Overstroomd verscheen voor het eerst in 2012, maar beleefde drie jaar later met een opvallender omslag een herdruk en is nog altijd goed verkrijgbaar. Een meeslepende, maar boven alles intrigerende roman. Goed geschreven in een krachtige stijl voor lezers van vijftien jaar en ouder.

 

Borealis

In 2016 verscheen Borealis, een spannende geschiedenis van Marloes Morshuis met als belangrijk thema ook weer de gevolgen van de klimaatverandering.

Joppe is ontvoerd - en hij niet alleen. In het koude, verafgelegen Borealis wordt hij met honderdtachtig andere kinderen vastgehouden. Op deze veilige plek kunnen de kinderen de voorspelde klimaatramp overleven en een nieuwe start maken voor de mensheid. Maar daar zit Joppe helemaal niet op te wachten. Hij wil naar huis en doet alles om zijn vrijheid terug te krijgen. Niet iedereen is hem gunstig gezind. Terwijl  de lange en koude winter voor de deur staat, stijgt de temperatuur in Borealis tot een kookpunt.

Borealis was de titel van Nederland Leest Junior 2019 en werd voor die gelegenheid uitgebracht in een nieuw jasje en voorzien van lessuggesties. Het boek is heel geschikt voor jongere lezers in de brugklas.

 

Winnen van de wereld

Yanna’s leven bestaat uit rampen. Haar tweelingbroer is net een alien, ze heeft nog nooit iets met een jongen gehad en dankzij school weet ze dat haar huis over twintig jaar onder water staat. Als het stilste meisje uit haar klas vertelt waarom ze gevlucht is, besluit Yanna dat ze iets moet doen. Maar wat?

Dan vraagt Lynne op voetbal of ze meegaat naar de Green Rebels. Die protesteren en bezetten kruispunten. Yanna zegt ja. Al bij haar eerste actie wordt Yanna opgepakt. Ze is boos: de wereld heeft haar uitgedaagd. En Yanna wil winnen… .

Schrijver Mark Boode is theaterdocent en een van de oprichters van Teachers for Climate (plaats zes op de Duurzame 100-lijst van Trouw in 2022). Hij publiceerde onder andere de groene toekomstroman Vogelkinderen.

Met dit vlot geschreven verhaal biedt Boode jongeren van vijftien jaar en ouder niet alleen leesplezier, maar hij gunt ze bovendien een kijkje in de wereld van klimaatactivisten. Een boeiend boek dat aanleiding kan geven tot een levendige discussie in de klas.

 

Twee graden

Vier verschillende jongeren, drie bedreigingen. Twee graden temperatuurverschil, veroorzaakt door de klimaatverandering, plaatst hen voor grote problemen.

In het Sierra Nevada gebergte in Californië proberen Akira en haar paard te ontsnappen aan een allesverwoestende bosbrand.

In Noord-Canada komen Owen en George oog in oog te staan met een uitgehongerde ijsbeer, die vast is komen te zitten op een stuk land.

In Miami moet Natalie vechten om haar hoofd boven water te houden wanneer haar stad door een orkaan wordt overspoeld.

Ook al leven Akira, Owen, George en Natalie duizenden kilometers van elkaar vandaan en zijn hun problemen erg verschillend, toch zijn ze meer met elkaar verbonden dan ze ooit hadden kunnen bedenken. 

Twee graden is een knap geconstrueerd verhaal waarin Gratz de drie hiervoor genoemde verhaallijnen op een knappe manier afwisselt en in het slot verbindt. De geschiedenis is buitengewoon spannend met verhaalfiguren die voor de lezer echt lijken te gaan leven.

Alan Gratz (1972) is een succesvolle Amerikaanse auteur, die opgroeide in Knoxville. Hij heeft al veel boeken voor jongeren op zijn naam staan en won daarmee meerdere prijzen. In Nederland verschenen eerder De jongen die tien concentratiekampen overleefde (2013), Projekt 1065 (2017), Vluchteling (2017), Erecode (2018), D-day (2019), 9/11 (2021) en De laatste granaat (2023).

Op de website van de uitgever (Kluitman) staat een lesbrief die vrij kan worden gedownload.

Boode, M. (2023) Winnen van de wereld. Rotterdam: Uitgeverij Lemniscaat b.v. Isbn 978 90 477 1517 7  € 15,99, 223 blz

Gratz, A. (2023) Twee graden. Oorspronkelijke titel: Two Degrees. Alkmaar: Uitgeverij Kluitman Alkmaar b.v. Isbn 978 90 206 5478 3 6  € 17,99, 382 blz

Hanegreefs, S. Illustraties Gert-Jan Oosting. (2023) De toekomst is van ons. Hasselt - Alkmaar - New York: Clavis Uitgeverij. Isbn 978 90 448 4879 3 7  € 26,95, 101 blz

Moraal, E. (2015) Overstroomd. Rotterdam: Uitgeverij Lemniscaat b.v. Isbn 978 90 477 0730 1  € 16,99, 398 blz

Morshuis, M. (2016) Borealis. Rotterdam: Uitgeverij Lemniscaat b.v. Isbn 978 90 477 0866 7  € 15,99, 268 blz

Politie niet betreden - toegankelijke jeugdthrillers van De Fontein voor lezers in de onderbouw

Dit artikel verscheen eerder in Levende Talen Magazine, nummer 7 jaargang 2023.

Enkele jaren geleden brak ik een lans voor de jeugdthrillers ‘Politie niet betreden’ van uitgeverij De Fontein in Utrecht. De verhalen zijn behoorlijk populair onder grote groepen lezers en zijn met name interessant voor jongeren die minder makkelijk zijn te verleiden tot het lezen van een boek. Anno 2023 heeft de reeks bepaald niet aan populariteit ingeboet, getuige ook het groot aantal stemmen dat Jonge Jury-lezers uitbrachten op twee Politie niet betreden-uitgaven: Geen weg terug van Elvin Post en Game on. De laatste titel eiste uiteindelijk de hoogste eer op. Schrijfster Cis Meijer won er de prijs van de Jonge Jury 2023 mee en zij is hiermee de derde Politie niet betreden-auteur op rij die De Fontein aan de hoofdprijs hielp. Margje Woodrow (Fake Trip, 2021) en Mel Wallis de Vries (Wild ,2019; Pijn, 2018; Schuld, 2017; Shock, 2016; Wreed, 2015; Klem, 2014 en Vals, 2012) deden het liefst acht maal eerder.

Een bizar spel

De hoofdpersonen in Game on ontvangen een geheimzinnige uitnodiging om mee te doen aan een populair YouTube-spel: Breakpoint. Deelname biedt uitzicht op het winnen van een behoorlijke som geld en dat trekt de nieuwsgierige Noor, de ambitieuze Sky, de knappe Eline, gezelligheidsdier Daan en de sportieve Jordi over de streep. De finale van het spel zal plaatsvinden in een afgelegen landhuis.

Natuurlijk loopt het compleet anders. De uitnodiging blijkt de start van een gruwelijk spel. Sky verdwijnt spoorloos van het toneel en de overige vier moeten alles op alles zetten om hun vriendin te redden. Hoever zijn ze bereid te gaan? De onderlinge verhoudingen worden beproefd, de vriendschap komt onder zware druk te staan. Wie heeft het op hen gemunt en waarom?

Game on heeft dezelfde ingrediënten als de meeste andere delen in de Politie niet betreden-serie: een wisselend perspectief, een hoog tempo van vertellen, een misdaad, een onbekende dader en een verrassende ontknoping. Cis Meijer weet wat er speelt onder jonge mensen, kan zich uitstekend verplaatsen in de doelgroep. De slimme marketing van De Fontein (denk onder meer aan het karakteristieke Politie niet betreden-elastiek en de bloedspetter op de rug van het boek) maakt het verder af.

Schrijfster Cis Meijer (Heemskerk, 1970) woont met haar gezin in Amsterdam. Ze studeerde af in film- en televisiewetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam en werkte als video-editor bij SBS6. Op de schrijfopleiding Script+ leerde zij verhalen schrijven voor kinderen. In 2014 verscheen haar eerste jeugdthriller Verdoofd bij De Fontein. Dit boek was een van de vijftien genomineerden voor de Hebban Crimezone Beste Young Adult Thriller 2014. Jacht (2020) werd genomineerd voor de Prijs van de Jonge Jury. Op het moment dat u dit artikel leest, ligt er alweer een nieuw boek van Cis Meijer op de plank: No escape, ook weer verschenen als Politie niet betreden-boek.

Wat zou jij doen?

Wat zou jij doen als je een tas met 80.000 euro vindt? Schrijver Elvin Post schreef een spannend verhaal over dit duivels dilemma.
Wanneer Eva en haar vriendinnen Anna, Fleur en Kim middenin de nacht na een schoolfeest naar huis fietsen, stuiten ze op een auto die met geopende portieren op de weg staat. Ernaast liggen twee mannen in een grote plas bloed. Als Eva de politie wil bellen, ziet Fleur een tas met geld in de auto. Hoewel Eva en Anna er geen goed gevoel bij hebben, neemt Fleur de tas mee. Maar dan blijkt dat een van de mannen nog leeft. Hij hoort bij een groep zware criminelen…

Elvin Post schreef met Geen weg terug zijn eerste roman voor jongeren. Een spannende, nieuwsgierig makende proloog zorgt ervoor dat je als lezer onmiddellijk gevangen raakt door het verhaal waarna de gebeurtenissen elkaar in een hoog tempo opvolgen. Dankzij het wisselend perspectief krijgt de lezer een goed beeld krijgt van het gedachtengoed van twee van de vier hoofdpersonen: Eva en Anna.

Post heeft een aangename, beeldende wijze van vertellen en hij slaagt er uitstekend in de verhaalfiguren met hun uiteenlopende thuissituaties goed te portretteren. De geschiedenis speelt zich af in Rotterdam en heeft aan het eind nog een verrassend plot.

Post (Rotterdam, 1973) schreef meerdere thrillers voor volwassenen en won in 2004 als jongste schrijver ooit de Gouden Strop met Groene vrijdag. Met Roomservice won hij de Diamanten Kogel, de belangrijkste Vlaamse thrillerprijs. Zijn werk is uitgegeven in het Duits, Frans, Spaans, Turks, Hebreeuws en Indonesisch.

In gesprek met de uitgever

Hoe verklaart De Fontein zelf de blijvende waardering voor de Politie niet betreden-boeken? Ik vroeg het aan Anne-Marie Zegers, Brandmanager Kind & Jeugd bij VBK|Media, Uitgeverij De Fontein.

Zegers: ‘De Fontein staat voor leesplezier en we horen terug van lezers dat juist deze boeken leuk zijn om te lezen. De boeken zijn laagdrempelig. Alle Politie Niet Betreden-auteurs kunnen zich goed  inleven in de doelgroep (tieners van dertien jaar en ouder). De personages zijn goed uitgewerkt waardoor ze ‘echt’ gaan leven voor de lezer die zo het gevoel krijgt onderdeel te zijn van het verhaal. Wat verder helpt, is dat we best veel titels in de reeks hebben. Het bingen is daardoor goed mogelijk, lezers kunnen lekker doorlezen. Ook het elastiek om de boeken is een must have-item geworden.’

Kijkende naar de geschiedenis van deze serie: wat doet de uitgever om zichzelf te vernieuwen, is er tot nog toe gebeurd?

Zegers: ‘Onlangs zijn drie Politie Niet Betreden-titels in het Engels verschenen om in te spelen op de trend om Engelstalige boeken te lezen. We geven ook jeugdthrillers uit gericht op een iets jongere doelgroep (11+) om de lezer al vroeg aan de reeks te binden. Ook kijken we naar de mogelijkheden van novelles. Verder zoeken we naar andere manieren van verhalen consumeren. Veel van onze titels zijn als e- of audioboek verkrijgbaar. En van Kater geschreven door Margje Woodrow is een podcast verschenen, een opstap naar het lezen van het boek. Dat lijkt in de smaak te vallen. Binnen een week stond deze podcast op nummer 2 in de Spotify-charts.’

Wat kun je zeggen over de doelgroep?

Zegers: ‘Het is een lastige doelgroep om tot lezen aan te zetten. Er is veel concurrentie van andere vrijetijdsbestedingen. Door op trends in te spelen als Engels lezen, bingen en gewoon toffe en spannende boeken te maken, proberen we ze toch zo ver te krijgen. Gelukkig lijkt dat met onze Politie Niet Betreden-boeken goed te lukken.’

Wat wil de uitgever verder nog kwijt?

Zegers: ‘We pleiten bij De Fontein voor leesplezier! Er zou vanuit de overheid en het onderwijs meer nadruk moeten liggen op het leesplezier en het genieten van verhalen. De leerlingen zouden veel meer zelf de keuze moeten krijgen wat te lezen. Zodra een puber iets ‘moet’, is de lol eraf. Dus laat de lijst voor wat het is en laat die kids lezen wat ze willen, kilometers maken, genieten van verhalen. Of dat nou een Donald Duck is, een jeugdthriller of zwaar literair werk. Als ze maar lezen!’

Tot besluit

Vanaf september kunnen leerlingen in de onderbouw weer aan de slag met een nieuwe jaargang van de Jonge Jury, het grootste leesbevorderingsprogramma voor onderbouwleerlingen uit vmbo, de havo en het vwo. De leestips, peer-to-peer adviezen van het Jonge Jury Boekgenootschap, worden in december bekendgemaakt.

De kans is groot dat de jeugdthrillers van De Fontein wederom goed scoren en dat is prima. Ik deel de visie van Zegers dat het zeker in de onderbouw belangrijk is dat jongeren (weer) blij worden van het lezen van een boek. Leeskilometers maken, daar gaat het om. Daar kan geen maatles taal tegenop! En ze dan in de bovenbouw stap voor stap voorbereiden op hogere leesdoelen.

Op woensdag 12 juni 2024 vindt de drieëntwintigste editie van de Dag van de Jonge Jury plaats in TivoliVredenburg, Utrecht.

Meijer, C. (2022) Game on. Utrecht: Uitgeverij De Fontein. Isbn 978 90 261 6183 4 € 16,99, 235 blz

Post, E. (2022) Geen weg terug. Utrecht: Uitgeverij De Fontein. Isbn 978 90 261 6080 6  € 16,99, 255 blz